Bir yatırımın faydası, yatırım yapıldıktan sonra elde edilen toplam sonuç değildir. Aynı sonucun bir bölümü yatırım yapılmasa da oluşabilir. Karar için anlamlı olan büyüklük, bu iki durum arasındaki farktır.
Bu yazı kurum karar vericileri ve proje müellifleri için yazıldı. Artımsal ölçümün ne anlama geldiğini, projesiz durumun nasıl tanımlandığını, bakım onarım seçeneğinin hangi soruyu yanıtladığını, alternatiflerin nasıl karşılaştırıldığını ve rehberlerin bu konuda ne aradığını ele alıyoruz.
Fayda mutlak değil artımsal ölçülür
Avrupa Komisyonunun 2014 tarihli yatırım projeleri için fayda maliyet analizi rehberi artımsal yaklaşımı tanımlar. Karşı olgusal senaryo, projenin olmaması durumunda ne olacağını gösterir. Finansal analizde projeli ve karşı olgusal durum arasındaki nakit akışı farkı hesaplanır. Ekonomik analizde ise parasallaştırılmış toplumsal fayda ve kaynak maliyeti akışlarının farkı kullanılır; zaman tasarrufu ve çevresel etkiler gibi banka hesabına yansımayan sonuçlar da bu kapsama girebilir.
Bu tanımın pratikteki karşılığı şudur: Mevcut bir tesisin bugünkü üretimi, yeni yatırımın faydası olarak yazılamaz. Yatırım yapılmasa da devam edecek bir gelir veya hizmet, artımsal fayda değildir. Aksi hâlde yatırımın etkisi olduğundan büyük görünür.
Aynı kural maliyet tarafı için de geçerlidir. Yatırım yapılmasa da katlanılacak bir gider, artımsal maliyet değildir. İki tarafın da aynı ölçütle ayrıştırılması, sonucun tutarlı olmasını sağlar. Ayrıştırma yapılırken hangi kalemin hangi tarafa yazıldığı ve gerekçesi tabloya işlenir. Bu kayıt, raporu inceleyen tarafın hesabı yeniden kurabilmesini sağlar.
Projesiz durumun zaman içindeki değişimi modellenir
Projesiz durum, yatırım yapılmadığında analiz süresi boyunca hizmetin ve maliyetlerin izleyeceği seyirdir. Bu seyir geçmiş kayıtlara ve teknik değerlendirmeye göre sabit kalabilir veya değişebilir.
Altyapı varlıklarının aşınması, bakım rejimi ve kullanım yoğunluğu birlikte değerlendirilir. Bakım harcaması ile hizmet kalitesinin seyri geçmiş kayıtlar, teknik inceleme ve gerekçeli projeksiyonlarla kurulur. Bakımın hizmet düzeyini koruduğu durumlar da aynı tabloda gösterilir.
Bugünkü durumun sabit kalacağı kabulü, hizmet ve bakım verileriyle sınanır. Gerçekte oluşacak bozulma atlanırsa kaçınılan kayıplar eksik hesaplanabilir. Bakımla korunabilecek hizmet düzeyi gereğinden düşük gösterilirse yatırımın faydası fazla hesaplanabilir. Altyapı yenileme yatırımlarında bu kurgunun uygulanışı için OSB yol ve yağmur suyu drenajı yatırım fizibilitesi yazımıza bakabilirsiniz.
Karşı olgusal senaryonun iki biçimi
Rehber, karşı olgusal senaryonun iki biçimde kurulabileceğini belirtir.
Mevcut işleyiş senaryosu. Rehber bu senaryoyu, varlıkların temel işlevselliğini, benzer kalite düzeyinde hizmet sunumunu, sınırlı varlık yenilemelerini ve asgari maliyet karşılamayı sağlayan bir senaryo olarak tarif eder. Bu senaryoda büyük bir müdahale yapılmaz.
Asgari müdahale senaryosu. Rehber bu senaryoyu, zaten yapılması programlanmış küçük uyarlama yatırımlarını içeren bir seçenek olarak tanımlar. Rehber, asgari müdahale senaryosu karşı olgusal senaryo olarak kullanılacaksa bu senaryonun uygulanabilir ve inandırıcı olması gerektiğini belirtir.
Karşı olgusal senaryonun hem maliyeti hem hizmet çıktısı hesaba girer. Net artımsal sonuç, projeli net akıştan karşı olgusal net akış çıkarılarak bulunur. Referansın maliyeti arttığında kaçınılan maliyet artabilir; hizmet faydası arttığında ek fayda azalabilir. Toplam etkinin yönü hesapla belirlenir.
Bakım onarım alternatifi hangi soruyu yanıtlar
Yenileme ve idame yatırımlarında mevcut rutin bakım ile ek bakım onarım müdahalesi ayrı tanımlanır. Bu seçeneğin sınadığı soru tek cümleyle kurulabilir. Bakım onarımla devam etmek yatırımı erteleyebilir mi, erteleyebiliyorsa hangi süreyle ve hangi yıllık maliyetle.
Yanıt üç veriden çıkar. Birincisi mevcut bakım rejiminin yıllık maliyetidir ve geçmiş harcama kayıtlarından alınır. İkincisi bu maliyetin zaman içindeki seyridir. Üçüncüsü bakım onarımla korunabilecek hizmet düzeyidir.
Yıllık bakım gideri ile tek seferlik yenileme tutarı ortak dönem üzerinden karşılaştırılır. Her seçeneğin yatırım, işletme, bakım, hizmet kaybı ve kalan değeri modele alınır. Erteleme kararı, bu akışların karşılaştırılması ve gerekli hizmet düzeyinin sağlanmasıyla gerekçelendirilir.
En iyi ikinci alternatif karar gerekçesini güçlendirir
Aynı ihtiyacı karşılayabilecek diğer çözümler teknik ve kurumsal uygulanabilirlik bakımından araştırılır. Analitik terimle en iyi ikinci alternatif, tercih edilen alternatiften sonra gelen ve aynı ölçütlerle değerlendirilen seçenektir.
Alternatiflerin temel senaryodaki sonuç farkı hesaplanır. Ardından talep, yatırım maliyeti, işletme gideri ve diğer ilgili değişkenler sınanarak sıralamanın hangi koşullarda değiştiği belirlenir. Küçük fark tek başına tek değişkene duyarlılık göstermez. Büyük fark da varsayımlar sınanmadan dayanıklılık kanıtı sayılmaz.
Alternatifler ortak bir karşı olgusal senaryo, fiyat bazı ve karşılaştırma dönemi üzerinden değerlendirilir. Dışsal varsayımlar tutarlı tutulur; teknoloji, maliyet ve hizmet çıktısındaki alternatife özgü farklar açıkça modellenir. İskonto yaklaşımı, finansal veya ekonomik analizin bakış açısına ve risk gerekçesine uygun seçilir. Farklı hizmet düzeyleri karşılaştırılıyorsa çıktı farkı ayrıca değerlenir veya uygun maliyet etkinlik ölçütü kullanılır. Fizibilite raporunun genel kurgusu için fizibilite raporu nasıl hazırlanır yazımıza bakabilirsiniz.
Alternatif karşılaştırma tablosu
| Alternatif | Ne içerir | Maliyet tarafı | Karar için sağladığı bilgi |
|---|---|---|---|
| Mevcut işleyiş | Büyük müdahale yapılmadan sürdürülen faaliyet | Süregelen işletme ve bakım gideri | Hizmetin ve maliyetin yatırımsız seyrini gösterir |
| Asgari müdahale | Programlanmış küçük uyarlamalar | Bu uyarlamaların maliyeti | Erteleme imkânını sınar |
| En iyi ikinci alternatif | Aynı ihtiyacı karşılayan diğer çözüm | Yatırım ve işletme gideri | Tercihin üstünlüğünü ölçer |
| Tercih edilen alternatif | Önerilen çözüm | Yatırım ve işletme gideri | Projeli durumun fayda ve maliyetlerini gösterir |
Her alternatifin ortak karşı olgusal senaryoya göre farkı hesaplanır. Finansal göstergeler artımsal nakit akışlarından, ekonomik göstergeler parasallaştırılmış artımsal toplumsal fayda ve kaynak maliyeti akışlarından üretilir. Ortak fiyat bazı, karşılaştırma dönemi ve gerekçeli iskonto yaklaşımı korunur. Elenen alternatifler de tabloda kalır ve eleme gerekçeleri yazılır.
Rehberlerin aradığı kapsam
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığının yatırım programı hazırlama rehberi, belirli tutarın üzerindeki yeni yatırım projelerinde projelerin ticari, finansal, ekonomik ve sosyal yapılabilirliğinin, önceliğinin ve çevreye etkilerinin fayda maliyet veya maliyet etkinlik analiziyle ortaya konulduğu bir fizibilite etüdünün hazırlanmasını öngörmektedir. Rehber ayrıca ekinde yer alan fizibilite etüdü formatının proje alternatifleri gerekliliğini içerdiğini belirtmektedir.
Rehberin eşik tutarı ve format ayrıntıları dönemsel olarak güncellenir. Proje aşamasında yürürlükteki rehberin ilgili maddeleri kontrol edilir. Kamu kaynağı kullanılan yatırımlarda fizibilite kapsamının nasıl belirlendiği için kamu yatırımları ve fizibilite yazımıza bakabilirsiniz.
Alternatif kurgusunun teknik tarafla ilişkisi ise etüt kademeleriyle kurulur. Hangi etüt kademesinin hangi alternatifi değerlendirmeye yeteceğini görmek için teknik etüt ve fizibilite türleri yazımız yol gösterir.
Kontrol listesi
- Fayda, projeli durum ile karşı olgusal senaryo arasındaki fark olarak tanımlandı mı
- Projesiz durum bugünkü durum değil yatırımsız gelecek durum olarak kuruldu mu
- Hizmetin ve bakım maliyetinin yatırımsız seyri kayıtlarla desteklendi mi; bozulma öngörülüyorsa hızı ayrıca gerekçelendirildi mi
- Karşı olgusal senaryonun hangi biçimi seçildiği gerekçesiyle yazıldı mı
- Asgari müdahale seçildiyse uygulanabilirliği ve inandırıcılığı gösterildi mi
- Bakım onarım alternatifinin yıllık maliyet seyri projeksiyona yazıldı mı
- Ertelenebilen süre ve bu sürenin maliyeti hesaplandı mı
- En iyi ikinci alternatif aynı ölçütlerle değerlendirildi mi
- Ortak fiyat bazı ve karşılaştırma dönemi ile tutarlı dışsal varsayımlar kullanıldı mı; alternatife özgü çıktı ve maliyet farkları açıklandı mı
- Finansal göstergeler artımsal nakit akışlarından, ekonomik göstergeler parasallaştırılmış artımsal toplumsal fayda ve kaynak maliyeti akışlarından hesaplandı mı
Sonuç
Projesiz durum, yatırım yapılmadığında oluşacak hizmet ve maliyet seyrini tanımlar ve artımsal hesabın ortak referansını oluşturur. Bakım onarım seçeneği yatırımın zamanlamasını sınar; diğer uygulanabilir alternatifler tercih edilen çözümün sonuçlarını karşılaştırmayı sağlar. Ortak fiyat bazı, dönem ve tutarlı dışsal varsayımlar korunurken her alternatifin teknik yapısı, maliyeti ve hizmet çıktısı ayrı gösterilir. Böylece tercih, karşılaştırılabilir ve gerekçeli bir değerlendirmeye dayanır.
Sık Sorulan Sorular
Artımsal fayda ile toplam fayda arasındaki fark nedir?
Toplam fayda, projeli durumda elde edilen bütün sonuçtur. Artımsal fayda ise projeli durum ile karşı olgusal senaryo arasındaki farktır. Finansal değerlendirmede nakit akışı farkı, ekonomik değerlendirmede parasallaştırılmış toplumsal fayda ve kaynak maliyeti farkı kullanılır.
Projesiz durumda hizmet düzeyi sabit kalabilir mi?
Kalabilir. Mevcut bakım rejimi hizmet düzeyini koruyabiliyorsa bu seyir karşı olgusal senaryoda gösterilir. Aşınma, bakım gideri veya hizmet kalitesinde değişim bekleniyorsa yönü ve hızı teknik incelemeye, ölçümlere ve geçmiş kayıtlara dayandırılır. Sabitlik de bozulma da kanıt gerektiren bir kabuldür.
Bakım onarım alternatifi hangi projelerde kurulur?
Bu alternatif, mevcut bir varlığın sürdürülmesinin gerçekten bir seçenek olduğu projelerde anlamlıdır. Avrupa Komisyonu rehberi, asgari müdahale senaryosu karşı olgusal senaryo olarak kullanılacaksa uygulanabilir ve inandırıcı olması gerektiğini belirtmektedir. Böyle bir seçenek fiilen bulunmuyorsa bu durum gerekçesiyle yazılır.
Alternatifi olmayan bir fizibilite geçersiz sayılır mı?
Geçerlilik, projenin tabi olduğu düzenlemeye ve inceleme merciine göre belirlenir. Yöntem açısından söylenebilecek şey şudur. Alternatif karşılaştırması bulunmadığında tercih edilen çözümün üstünlüğü sayısal olarak gösterilmemiş olur ve karar gerekçesi bu ölçüde zayıf kalır. Kamu kaynağı kullanılan projelerde ilgili rehberin aradığı format ayrıca kontrol edilir.
En iyi ikinci alternatif nasıl seçilir?
Aynı ihtiyacı karşılayabilecek çözümler teknik ve kurumsal uygulanabilirlik bakımından incelenir. Kalan seçenekler ortak referans, fiyat bazı ve dönem üzerinden karşılaştırılır. Alternatife özgü maliyet ve hizmet çıktısı farkları korunur; farklı çıktı düzeyleri açık değerleme veya uygun maliyet etkinlik ölçütüyle ele alınır. Tercih edilen çözümden sonra gelen seçenek en iyi ikinci alternatif olarak gösterilir.
Yatırım alternatiflerinizi birlikte değerlendirelim
Yatırım kararınızı karşılaştırmaya dayandıralım. Projesiz durumu, bakım onarım seçeneğini ve diğer alternatifleri ortak bir referansla, her birinin maliyet ve hizmet farklarını göstererek değerlendiren bir fizibilite çalışması için bizimle görüşün. İletişime geçin veya 0543 533 11 95 numaralı hattımızı arayın.
Kaynaklar
- Avrupa Komisyonu (2014). Guide to Cost-Benefit Analysis of Investment Projects, Bölüm 2.6.2 ve 2.7. https://ec.europa.eu/regional_policy/sources/studies/cba_guide.pdf
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (2025). 2026-2028 Dönemi Yatırım Programı Hazırlama Rehberi. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/09/2026-2028_Donemi_Yatirim_Programi_Hazirlama_Rehberi.pdf
- Avrupa Yatırım Bankası (2023). The Economic Appraisal of Investment Projects at the EIB, ikinci baskı. https://www.eib.org/en/publications/20220169-the-economic-appraisal-of-investment-projects-at-the-eib