Arıtma tesisi devreye alındıktan sonra bölge yönetiminin karşısına iki soru çıkar. Yatırımın bedeli katılımcılar arasında nasıl paylaşılacaktır? İşletme gideri her yıl nasıl karşılanacaktır? Bu iki soru farklı ölçütlere bağlanmıştır ve karıştırıldığında tahsilat ve eşitlik tartışması birlikte doğar.
Arıtma tarifesinde maliyet kapsamı, katılımcılar arasındaki dağıtım ve tahsilat takvimi ayrı kurulur. Debi ve kirlilik yükünün giderlere etkisi, yatırım katkıları ve yenileme ihtiyacıyla birlikte değerlendirilir.
Tam maliyet neyi kapsar
Tam maliyet esası, hizmetin sunulması için katlanılan bütün maliyetlerin tarifeye yansıtılması anlamına gelir. Kapsam üç grupta toplanır.
Yıllık işletme gideri. Yinelenen giderler sabit, debi veya yüke bağlı değişken ve kapasite basamağında artan giderlere ayrılır. Her yıl ödenmesi bir gideri kendiliğinden değişken yapmaz.
Sermaye geri kazanımı. Yatırım geri kazanımı, yenileme ihtiyacı ve işletme giderinin kapsamı ayrılır. Hibe ve daha önce tahsil edilmiş yatırım katkıları dikkate alınarak aynı yatırımın yeniden tahsil edilmesi veya aynı yenilemenin iki farklı kalemde sayılması önlenir.
Yenileme ve büyük bakım karşılığı.Yenileme ve büyük bakımın dönemsel nakit ihtiyacı ayrıca hesaplanır. Bunun tarifeden ne zaman ve hangi kapsamda karşılanacağı uygulanacak kurallarla belirlenir; yatırım geri kazanımında aynı yenileme zaten yer alıyorsa tekrar eklenmez.
Tam maliyet hesabı ile onaylanabilir tarife aynı şey değildir. Maliyet hesabı hizmetin kaynak ihtiyacını gösterir; tahsil edilebilecek gider kapsamı, paylaştırma yetkisi ve varsa destekler hizmeti veren idarenin tabi olduğu koşullarla belirlenir. Finansman açığı bu iki hesap arasındaki farktan izlenir.
Yatırım, işletme ve yönetim gideri ayrılır
Ortak arıtma tesisinin yapım bedeli, yıllık işletme gideri ve genel yönetim gideri farklı maliyet havuzlarıdır. Aşağıdaki tablo hesap kurgusunu gösterir; her projeye uygulanacak yasal paylaştırma formülü olarak kullanılmaz.
| Pay türü | Neyi karşılar | Dağıtım ölçütü | Kontrol edilmesi gereken dayanak |
|---|---|---|---|
| Yatırım katılım payı | Ortak arıtma tesisinin yapım bedeli | Hizmet edilen kapasite ve kullanım etkisi; uygulanabilir dağıtım kuralıyla birlikte | Önceki katkılar, hibe ve onaylı maliyet kapsamı |
| İşletme katılım payı | Yıllık işletme gideri | Debi ve kirletici yükünün giderlere etkisi | Ölçüm, analiz ve maliyet nedenselliği |
| Yönetim aidatı | Genel yönetim hizmetleri | Yönetim hizmetinin kapsamına uygun dağıtım | Aynı giderin başka havuzda bulunmaması |
Büyük parsel ile yüksek arıtma yükü aynı şey değildir. Altyapı kapasitesinden yararlanma, fiilî debi ve kirletici yükünün hangi gideri doğurduğu ayrı incelenir.
Dağıtım modelinin toplamı tahsil edilecek maliyet havuzuna eşit olmalıdır. Ölçüm sınırı, katsayı dayanağı ve sabit gider kapsamı açıklanır. Yetkili karar ve uygulanabilir koşullar belirlenmeden analitik bir ağırlık tarifeye dönüştürülmez.
Büyük parselli düşük debili katılımcı ile küçük parselli yüksek yüklü katılımcının maliyet etkileri farklı olabilir. Farkın yönü kullanılan hizmet, kapasite ve dağıtım kuralına bağlıdır; parsel büyüklüğünden otomatik tahsilat sonucu çıkarılmaz.
Debi esaslı mı, kirlilik yükü esaslı mı
İşletme payının dağıtımında iki yaklaşım kullanılır ve ikisi farklı davranış üretir.
Yalnız debi esaslı yaklaşım. Uygulaması kolaydır ve sayaç verisiyle doğrulanabilir. Sorunu şudur: aynı hacimde ama farklı kirlilik yükünde atıksu gönderen iki katılımcı aynı bedeli öder. Bu durum yüksek kirletici için örtük bir sübvansiyon üretir ve ön arıtma yatırımını caydırır.
Kirlilik yükünü içeren yaklaşım.Debiyle birlikte maliyeti etkileyen kirletici parametreleri izlenir. Seçilen göstergenin gerçek arıtma gideriyle bağı kurulmalıdır. Daha ayrıntılı ölçümün maliyeti ve yük dağılımına katkısı karşılaştırılır.
Bağlantı ve gerekli ön işlem kapsamı, ortak tesisin kabul koşulları ve proses uyumuyla belirlenir. Ön arıtmanın gideri ile ortak tesiste kaçınılan net gider ayrı hesaplanır. Hacim, konsantrasyon ve kütle yükü birlikte izlenir.
İzin ve deşarj koşulları projeye uygulanacak metin ve yetkili idare kararından alınır. Analitik maliyet dağıtımı, çıkış kalitesi veya bağlantı uygunluğunun yerine geçmez.
Emsal tarife karşılaştırması neden yanıltıcı olur
Komşu bölge tarifesi ancak gider kapsamı, hizmet niteliği ve miktar eşleştirildiğinde karşılaştırma verisi olur. Üç fark özellikle incelenir.
Amortisman durumu. Mevcut tesisin tarifesi yalnızca günlük işletme gideriyle değerlendirilmez. Gelecek bakım, yenileme ve finansman yükü kendi ödeme takviminde incelenir. Geçmiş yatırım ve önceki katkıların tarifede nasıl ele alınacağı uygulanacak kurallara göre belirlenir.
Doluluk oranı. Tam kapasitede çalışan bir tesiste sabit maliyetler geniş bir hacme dağılır. Doluluk düşük olduğunda aynı sabit maliyet daha az metreküpe yüklenir ve birim bedel yükselir.
Sektör bileşimi. Kirlilik yükü yüksek sektörlerin ağırlıkta olduğu bir bölgede enerji ve kimyasal tüketimi farklıdır. Aynı hacim aynı maliyeti üretmez.
Doluluk, maliyetin dağıtıldığı hizmet miktarını ve gelir tabanını değiştirir. Aynı sabit gider için ayrıca doluluk maliyeti eklenmez; gider ve hacim ilgili senaryoda yeniden hesaplanır.
Tarife fizibilite ile nasıl ilişkilenir
Tarife, fizibilitenin gelir tarafını kuran değişkendir. İlişki dört adımda kurulur.
- Toplam yıllık maliyet hesaplanır. İşletme gideri, sermaye geri kazanım payı ve yenileme karşılığı toplanır.
- Faturalanabilir hacim belirlenir. Doluluk rampasına göre yıllara yayılmış gerçek hacim kullanılır.
- Birim bedel türetilir. Bir dağıtım örneğinde hacim ve yük ağırlığı birlikte kullanılacaksa wᵢ = Qᵢ × kᵢ tanımlanabilir. Dağıtılacak maliyet C için pay C × wᵢ / Σw olur; böylece payların toplamı C'ye eşittir. Katsayılar maliyet doğuran etkiye dayanmalıdır. Bu örnek yasal tarife formülü değildir. Ayrı sabit bedel varsa onun karşıladığı gider aynı dağıtım havuzuna yeniden alınmaz.
- Tahsilat oranı ve gecikme senaryosu eklenir. Tahsilat varsayımı ödeme geçmişi, sözleşmeler ve gecikme verileriyle kurulur. Tam tahsilat kanıtlı bir baz senaryo olabilir; gecikme ve tahsil edilememe etkisi ayrıca sınanır. Tahakkuk eden gelir ile kasaya giren tutar ayrılır.
Bu kurgu, ilk yıllarda ortaya çıkan nakit akışı açığını görünür kılar. Doluluk düşükken tam maliyet esaslı bir tarife katılımcılar için yüksek çıkar. Bölge yönetimi bu noktada iki seçenek arasında karar verir: tarifeyi kademeli yükseltip erken yıllarda açığı başka bir kaynaktan karşılamak veya tarifeyi baştan tam maliyet düzeyinde kurmak. Her iki seçenek de fizibilitede ayrı senaryo olarak hesaplanır.
Bölge ölçeğindeki mali çerçeve için OSB fizibilitesi nedir ve nasıl hazırlanır yazımıza bakabilirsiniz. Kamu altyapı yatırımlarında maliyet paylaşımının genel mantığı için kamu yatırımları ve fizibilite yazımız yol gösterir. Sermaye geri kazanım payının nasıl hesaplandığı konusunda sermaye bütçelemesi nedir yazımız tamamlayıcıdır.
Sonuç
Tarife, maliyet hesabı ile tahsilat kararını birleştirir. İşletme gideri, yatırım geri kazanımı ve yenileme ihtiyacı mükerrer maliyet yaratmadan ayrılır. Debi ve kirlilik yükünün giderlere etkisi, uygulanabilir paylaştırma koşullarıyla birlikte değerlendirilir. Bu kurgu finansman açığını ve katılımcıların maliyet paylarını görünür kılar. Tesis özelinde teknik ve mali kapsam için arıtma fizibilitesi nedir ve nasıl hazırlanır yazımız çerçeveyi tamamlar.
Sık Sorulan Sorular
Tarifeyi maliyetin altında belirlemek mümkün mü?
Tarife geliri ilgili maliyetleri karşılamıyorsa açık, ödeme zamanı ve hukuken kullanılabilir finansman kaynağıyla birlikte gösterilir. Destek veya çapraz finansmanın izin verilebilirliği ayrıca belirlenir; yalnızca fiyatı düşük tutmak sürdürülebilir finansman planı oluşturmaz.
Ön arıtma yapan katılımcı daha az mı öder?
Ön arıtma, ortak tesise gönderilen maliyet doğurucu yükü azaltıyorsa yükle bağlantılı pay azalabilir. Toplam bedelin değişimi sabit gider payına, diğer kirletici yüklere ve uygulanacak tarife kuralına bağlıdır. Ön arıtmanın kendi gideri de hesaba katılarak katılımcı ve ortak tesis için net maliyet etkisi ayrı hesaplanır.
Başka idareye ödenecek hizmet bedeli nasıl hesaba katılır?
Gerçek hizmet ilişkisi, sözleşme, muafiyet ve tahakkuk koşulları belirlenir. Ödenmesi beklenen tutar ilgili dönemin giderine yazılır. Bir OSB'nin kendi arıtma tesisine sahip olması üzerinden her durumda ödeme veya muafiyet sonucu çıkarılmaz.
Boş parsellerden katılım payı alınır mı?
Boş parselin fiilî atıksu üretmemesi, bütün sabit hizmet giderlerinden otomatik olarak pay almayacağı anlamına gelmez. Paylaştırma yetkisi ve kapsamı uygulanacak kurallardan belirlenir; değişken arıtma gideri ile hazır kapasitenin sabit gideri ayrılır.
Tarife her yıl güncellenmeli mi?
Maliyet kalemleri enerji ve kimyasal fiyatlarına duyarlı olduğu için tarifenin dönemsel olarak gözden geçirilmesi yaygın uygulamadır. Güncelleme yöntemi ve dönemi baştan tanımlandığında her yıl yeniden tartışma açılmaz. Fizibilitede güncelleme mekanizması bir varsayım olarak yazılır.
Tarifenizi tam maliyet esasına göre birlikte kuralım. Yatırım payı, işletme payı ve doluluk senaryolarını aynı tabloda gören bir çalışma için bizimle görüşün. İletişime geçin veya 0543 533 11 95 numaralı hattımızı arayın.
Kaynaklar
- Avrupa Komisyonu (2014). Guide to Cost-Benefit Analysis of Investment Projects, su yatırımlarında maliyet ve gelir analizi. Rehber