Organize sanayi bölgesi yönetimlerinin arıtma tesisi hakkında sorduğu ilk sayısal soru şudur: Bu tesisin metreküp başına maliyeti ne olacak? Sorunun cevabı tek bir rakam değildir. Aynı tesis, doluluk oranı değiştiğinde farklı bir birim maliyet üretir. Aynı kapasitedeki iki tesis, kadro yapısı ve enerji sözleşmesi farklı olduğu için farklı sonuç verir.
Bu yazı bölge yönetimleri ve mali işler sorumluları için yazıldı. Birim maliyetin hangi kalemlerden kurulduğunu, ölçeğin bu kalemleri nasıl etkilediğini, sermaye geri kazanım payının neden hesaba dahil edildiğini ve emsal tesislerle yapılan karşılaştırmaların hangi durumda yanıltıcı olduğunu ele alıyoruz.
Formül basittir, paylar ve payda zordur
Birim arıtma maliyeti, belirli bir dönemdeki toplam maliyetin aynı dönemde arıtılan hacme bölünmesidir. Zorluk formülde değil, iki tarafın da doğru kurulmasındadır.
Payda tarafında arıtılan gerçek hacim yer alır. Tasarım kapasitesi kullanılmaz. Tesis tasarım kapasitesinin yarısında çalışıyorsa payda da yarıdır ve birim maliyet yükselir.
İşletme giderinin arıtılan hacme bölünmesi işletme birim maliyetini verir. Yaşam döngüsü birim maliyeti yatırım, yenileme ve dönem sonu değerini de içerir. Tarife hesabında ise izin verilen maliyet kapsamı, hibeler ve daha önce tahsil edilmiş yatırım katkıları ayrıca değerlendirilir.
İşletme gideri beş kalemde toplanır
Enerji, kimyasal, personel, çamur ve bakım ana gider gruplarıdır. Tesisin kapsamına göre laboratuvar, izleme, yazılım, su, sigorta ve yönetim giderleri de eklenir. Sabit, değişken ve kademeli giderler ayrı modellenir.
| Gider kalemi | Neye bağlıdır | Ölçekle davranışı |
|---|---|---|
| Personel | Vardiya düzeni, teknik personel yeterliliği | Kapasiteyle orantılı küçülmez, küçük tesiste birim maliyeti yükseltir |
| Elektrik | Havalandırma, terfi, susuzlaştırma | Hacimle birlikte artar, özgül tüketim küçük tesiste yüksektir |
| Kimyasal | Koagülant, polielektrolit, dezenfektan | Kirlilik yükü ve dozaj kontrolüne bağlıdır |
| Bakım onarım | Ekipman envanteri ve yaşı | Yatırım tutarının yıllık bir oranı olarak öngörülebilir |
| Çamur bertarafı | Yaş tonaj, nakliye mesafesi, bertaraf yolu | Kek kuru madde oranına duyarlıdır |
Çamur bertaraf gideri bakım onarım içinde birleştirilmemeli, ayrı bir satırda gösterilmelidir. Çamur hattı kararı bu kalemi doğrudan belirler. Kek kuru madde oranı yükseldiğinde taşınacak yaş tonaj ve bertaraf bedeli birlikte düşer.
Enerji kalemi ölçeğe göre değişir
Enerji kıyaslaması aynı ölçüm sınırı, giriş yükü ve çıkış kalitesi için yapılır. Başka tesisin metreküp başına tüketimi doğrudan tasarruf katsayısı olmaz. Ölçek etkisi, kirlilik yükü ve proses farkından ayrılır.
Enerji göstergesinin paydası açıkça belirtilir. kWh/m³ ile eşdeğer nüfus başına yıllık kWh farklı göstergelerdir ve birbirinin yerine kullanılmaz. Karşılaştırma için aynı gösterge, dönem ve hizmet kapsamı seçilir.
Metreküp başına enerji göstergesi, yağmur suyu ve sızma nedeniyle yanıltıcı olabilmektedir. Şebekeye yabancı su giren bir tesiste payda büyür ve birim enerji düşük görünür. Bu nedenle fizibilitede eşdeğer nüfus başına yıllık tüketim ikinci gösterge olarak birlikte kullanılır.
Enerjiye ilişkin bir destek ancak tesisin uygunluğu, destek kapsamı ve ödeme koşulları doğrulanmışsa ayrı finansman akışı olarak gösterilir. Brüt enerji tüketimi ve maliyeti ayrıca korunur; destek alınması teknik enerji ihtiyacını azaltmaz.
Personel kalemi ölçekle küçülmez
Personel gideri çalışma düzeni, vardiya, nöbet, bakım ve gerekli yetkinliklerden hesaplanır. Her tesisin aynı vardiya veya sürekli gözetim düzenine ihtiyaç duyduğu varsayılmaz.
Sonuç şudur: küçük kapasiteli tesislerde personel gideri birim maliyet içinde büyük bir pay tutar. Kapasite büyüdükçe aynı kadro daha fazla hacme dağılır ve birim maliyet düşer. Ölçek ekonomisinin arıtma tesislerinde en görünür olduğu kalem budur.
Hakemli bir derleme çalışması, aktif çamur, membran biyoreaktör, koagülasyon, ters ozmoz, ultrafiltrasyon ve granül aktif karbon süreçleri için maliyet ve kapasite ilişkisinin kapasitenin birkaç büyüklük mertebesi boyunca tanımlı bir maliyet fonksiyonuyla açıklanabildiğini göstermektedir. Aynı çalışma, ekipmandaki ölçek ekonomisinin toplama ve dağıtım şebekesi maliyetleriyle dengelendiğini belirtmektedir.
Sermaye geri kazanım payı hesaba girer
Birim maliyet yalnız işletme giderinden oluşmaz. Yatırımın ekonomik ömrü boyunca geri kazanılması gerekir. Bu pay yıllık eşdeğer maliyet hesabında ayrıca gösterilir.
Bu hesap, yatırım tutarının seçilen iskonto oranı ve ekonomik ömür üzerinden yıllık eşdeğer maliyete çevrilmesidir. Elde edilen yıllık tutar, işletme giderine eklenir ve toplam yıllık hacme bölünür.
Vergisel amortisman muhasebe gideridir; yatırımın eşdeğer yıllık sermaye maliyetiyle aynı değildir. Yaşam döngüsü hesabında yatırım ve yenilemelerin zamanlaması, iskonto ve dönem sonu değeri birlikte kullanılır. Amortisman ayrıca eklenerek yatırım bedeli iki kez maliyetlendirilmez.
Yenileme yatırımı bu noktada ayrı bir başlıktır. Mekanik ve elektriksel ekipman, yapısal bileşenlerden önce yenilenir. Birim maliyet hesabı yenileme yılını içermiyorsa, o yıldan sonraki tabloyu taşımaz. Sermaye bütçelemesinin genel mantığı için sermaye bütçelemesi nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Emsal tesisle karşılaştırma neden yanıltıcı olur
Bölge yönetimleri komşu bir tesisin birim maliyetini referans alabilir. Bu karşılaştırma üç nedenle yanıltıcıdır.
Amortisman durumu farklıdır. Eski bir tesis için geçmişte ödenmiş yatırım ile ileriye dönük bakım ve yenileme ihtiyacı ayrılır. Mevcut varlık bulunması gelecekteki sermaye ihtiyacını sıfırlamaz. Karar hesabı bundan sonra oluşacak maliyet ve seçenek farkına dayanır.
Doluluk oranı farklıdır. Tam kapasitede çalışan bir tesisle yarı kapasitede çalışan tesisin birim maliyeti karşılaştırılamaz.
Kirlilik yükü farklıdır. Aynı hacim, farklı kirlilik yüküyle geldiğinde farklı enerji ve kimyasal tüketimi doğurur. Sektör bileşimi karşılaştırmanın ön koşuludur.
Doluluk düşüşü giderlerin sabit kısmını daha az hacme böler. Doluluk için ayrıca yeni bir gider eklenmez; aynı gider tutarı ve ilgili senaryo hacmiyle birim maliyet yeniden hesaplanır. OSB fizibilitesi nedir ve nasıl hazırlanır yazımız yol gösterir.
Hesap kontrol listesi
- Payda tasarım kapasitesi değil, arıtılan gerçek hacim olarak kuruldu mu
- Beş işletme gideri kalemi ayrı ayrı yazıldı mı
- Çamur bertaraf gideri kendi satırında görünüyor mu
- Özgül enerji tüketimi metreküp ve eşdeğer nüfus göstergelerinin ikisi üzerinden de kontrol edildi mi
- Personel kadrosu kapasiteyle orantılı küçültülmedi mi
- Sermaye geri kazanım payı hesaba eklendi mi
- Yenileme yatırımı analiz dönemine yerleştirildi mi
- Doluluk oranı senaryolarına göre birim maliyet aralığı verildi mi
Yatırım getirisi göstergelerinin nasıl okunduğu konusunda yatırım getirisi nedir yazımız tamamlayıcıdır. Tesis özelinde teknik ve mali kapsam için arıtma fizibilitesi nedir ve nasıl hazırlanır yazımıza bakabilirsiniz.
Sonuç
Birim arıtma maliyeti tek bir rakam değil, doluluk oranına bağlı bir aralıktır. Doğru hesap beş işletme gideri kalemini ayrı ayrı kurar, sermaye geri kazanım payını ekler ve paydaya gerçek hacmi yazar. Ölçek etkisi en çok personel ve enerji kalemlerinde görülür. Emsal tesislerle yapılan karşılaştırma ise ancak amortisman durumu, doluluk oranı ve kirlilik yükü eşitlendiğinde anlam taşır. Bu çerçeve kurulduğunda birim maliyet, tarife tartışmasının sağlam bir dayanağına dönüşür.
Sık Sorulan Sorular
Birim maliyeti tek bir rakam olarak vermek doğru mu?
Doğru bir yaklaşım değildir. Birim maliyet doluluk oranına bağlıdır. Fizibilitede düşük, temel ve yüksek doluluk senaryoları için üç değer verilir ve karar bu aralık üzerinden alınır.
İşletme gideri içinde bakım onarım payını neye göre belirliyoruz?
Uygulamada bu kalem yatırım tutarının yıllık bir oranı olarak öngörülür. Oran ekipman envanterine ve tesisin yaşına göre değişir. Sağlam yaklaşım, ekipman listesi üzerinden yedek parça ve periyodik bakım maliyetini ayrı ayrı hesaplamak ve tek bir oranı yalnız kontrol amaçlı kullanmaktır.
Enerji teşviki birim maliyeti ne kadar düşürür?
Etkinin büyüklüğü tesisin enerji tüketimine ve başvuru koşullarının sağlanmasına bağlıdır. Fizibilitede bu kalem ayrı bir satırda izlenir. Teşvik gelirinin hiç alınamadığı senaryo da ayrıca hesaplanır. Çünkü yükümlülüklerin sağlanamaması bu kalemi ortadan kaldırır.
Küçük bir tesiste birim maliyeti düşürmenin yolu var mı?
Sızmanın azaltılması toplam pompaj ve arıtma giderini düşürebilir; fakat arıtılan hacim de azaldığı için m³ başına maliyetin yönü ayrıca hesaplanır. Toplam kaynak kullanımı ile birim gösterge aynı sonuç kabul edilmez.
Birim maliyet ile tarife aynı şey midir?
Aynı değildir. Birim maliyet bir hesap sonucudur. Tarife ise bu hesap üzerine kurulan ve tahsilat yapısını, kirlilik yükü farklılıklarını ve yönetim kararlarını içeren bir fiyatlandırma düzenlemesidir. Tarifenin maliyetten düşük belirlenmesi, açığın başka bir kalemden karşılanmasını gerektirir.
Tesisinizin birim arıtma maliyetini doluluk senaryolarıyla birlikte hesaplayalım. İşletme gideri ve sermaye geri kazanım payını aynı tabloda gören bir çalışma için bizimle görüşün. İletişime geçin veya 0543 533 11 95 numaralı hattımızı arayın.
Kaynaklar
- Siatou, A., Manali, A., Gikas, P. (2020). Energy Consumption and Internal Distribution in Activated Sludge Wastewater Treatment Plants of Greece. Water, 12(4), 1204. https://www.mdpi.com/2073-4441/12/4/1204
- Vaccari, M., Foladori, P., Nembrini, S., Vitali, F. (2018). Benchmarking of energy consumption in municipal wastewater treatment plants. Water Science and Technology, 77(9-10), 2242-2252. https://iwaponline.com/wst/article/77/9/2242/38630/Benchmarking-of-energy-consumption-in-municipal
- Guo, T., Englehardt, J., Wu, T. (2014). Review of cost versus scale: water and wastewater treatment and reuse processes. Water Science and Technology, 69(2), 223-234. https://doi.org/10.2166/wst.2013.734
- Atıksu Arıtma Tesisi Enerji Teşviki Yönetmeliği, Resmî Gazete 11 Kasım 2023, Sayı 32366. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/11/20231111-3.htm
- 2872 sayılı Çevre Kanunu, Resmî Gazete 11 Ağustos 1983, Sayı 18132. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2872.pdf
- Gelir İdaresi Başkanlığı. Amortisman Oranları ve Faydalı Ömür Listesi. https://cdn.gib.gov.tr/api/gibportal-file/file/getFileResources?objectKey=arsiv%2Fyardim-kaynaklar%2Fyararli-bilgiler%2FAmortismanOranlariTablosu.pdf