Arıtılmış suyun yeniden kullanımı, alternatif su kaynakları ve üretimin su ihtiyacıyla birlikte değerlendirilen bir yatırım seçeneğidir. Mevcut arıtma tesisinin çıkış kalitesi, kullanılabilir debisi ve yeni kullanım noktasının ihtiyacı; ilave arıtma, depolama ve dağıtım kapsamını belirler.
Bu yazı bölge yönetimleri ve katılımcı sanayi işletmeleri için yazıldı. Geri kazanımın mevzuattaki yerini, kullanım amacına göre değişen kalite gereğini, ileri arıtma kademesinin maliyet yapısını, faydanın nasıl sayısallaştırıldığını ve yatırımın hangi koşullarda yapılabilir hale geldiğini ele alıyoruz.
Mevzuat geri kazanımı düzenlemiştir
Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, Resmî Gazete'de 31 Aralık 2004 tarih ve 25687 sayı ile yayımlanmıştır. Yönetmeliğin arıtılmış atıksuların yeniden kullanımına ilişkin maddesi, 17 Aralık 2022 tarih ve 32046 sayılı değişiklikle başlığıyla birlikte yenilenmiştir.
17 Aralık 2022 tarihli değişiklikteki yeniden kullanım hükümleri fizibiliteyi doğrudan ilgilendirir. Tarımsal sulamada Atıksu Arıtma Tesisleri Teknik Usuller Tebliği'ndeki kalite kriterleri ile İl Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Müdürlüğü, İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Devlet Su İşleri temsilcilerinden oluşan komisyonun uygunluğu birlikte değerlendirilir. Farklı kullanım alanlarında Bakanlık uygun görüşüyle ve döngüsel ekonomi ilkelerine göre yeniden kullanım yapılabilir. Gri su ve yağmur suyunun değerlendirilmesi esastır. Kullanıcı, yeniden kullanılan su miktarını ve amacını atıksu bilgi sistemine girmekle yükümlüdür.
Ayrıca ileri arıtma kademesinden çıkan konsantre akımın deşarjı Bakanlık kriterlerine tabidir. Bu husus fizibilitede sık atlanır. Ters ozmoz gibi bir kademe kurulduğunda ortaya çıkan konsantre akım, hacim ve kirlilik derişimi bakımından ayrı bir yönetim gerektirir ve maliyet üretir.
Tasarım tarafında Atıksu Arıtma Tesisleri Teknik Usuller Tebliği geri kazanım ve yeniden kullanımı ayrı bir bölümde ele almaktadır. Tebliğ Resmî Gazete'de 20 Mart 2010 tarih ve 27527 sayı ile yayımlanmıştır.
Kullanım amacı kalite gereğini belirler
Kullanım amacı, giriş suyunun niteliği ve hedef kalite birlikte değerlendirilerek arıtma dizisi seçilir. İlave işlem enerji ve yatırım gideri doğurabilir; teknolojiler aynı çıkış kalitesi, güvenilirlik ve analiz sınırı üzerinden karşılaştırılır.
| Kullanım amacı | Tipik kalite gereği | Değerlendirilebilecek ilave işlemler |
|---|---|---|
| Yeşil alan ve peyzaj sulaması | Askıda katı madde ve mikrobiyolojik kontrol | Filtrasyon ve dezenfeksiyon |
| Tarımsal sulama | Mevzuatta tanımlı sulama suyu kriterleri | Filtrasyon, dezenfeksiyon, gerektiğinde tuzluluk kontrolü |
| Soğutma suyu tamamlama | İletkenlik, sertlik ve biyolojik büyüme kontrolü | Giriş kalitesine göre filtrasyon, biyolojik kontrol ve gerektiğinde tuz giderimi |
| Proses suyu | Sektöre özgü sıkı kriterler | Sektör ve giriş kalitesine göre filtrasyon, membran veya diğer uygun işlemler |
| Kazan besi suyu | Kazan basıncı ve işletme şartlarına bağlı kalite | Gerektiğinde tuz giderimi ve son işlem |
Tarımsal kullanım düşünülen projelerde Dünya Sağlık Örgütü'nün tarımsal yeniden kullanım rehberi sağlık temelli hedefleri tanımlamakta ve riski tarım işçileri, çevredeki topluluklar ile son tüketiciler olmak üzere üç grup için ayrı ayrı değerlendirmektedir. Gıda ve Tarım Örgütü'nün 47 numaralı Sulama ve Drenaj Yayını ise kalite parametrelerini sağlık koruma ve ürün verimi olmak üzere iki ayrı ölçüt setiyle ele almaktadır.
Enerji gideri kademeye göre değişir
İleri arıtma kademesinin işletme giderinde enerji belirleyicidir.
Özgül enerji tüketimi, arıtma dizisinin hangi ekipmanlarını içerdiği ve hangi su hacmine bölündüğü belirtilerek hesaplanır. Besleme suyu tuzluluğu, basınç, geri kazanım oranı, pompa verimi ve çalışma rejimi sonuç üzerinde etkilidir. Bir çalışmanın değeri farklı giriş suyu ve işletme koşullarına doğrudan taşınmaz.
Enerji tahmini için pilot ölçümler ve tasarım koşullarını belirten tedarikçi verileri kullanılır. Ön arıtma, pompalama, membran ve son işlemin tüketimleri aynı sistem sınırında toplanır. Hesaplanan yıllık enerji, aynı dönemde kullanıma sunulan uygun kalitedeki su hacmine bölünür; düşük debi ve kirlenme senaryoları ayrıca incelenir.
İşletme giderlerine kimyasallar, personel, bakım, analiz, membran yenileme ve konsantre yönetimi dahil edilir. Yenilemenin zamanı analiz dönemine yerleştirilir. Aynı yenileme gideri hem sermaye maliyetinde hem işletme giderinde tekrar sayılmaz.
Gelir ve kaçınılan maliyet kimin açısından hesaplanır?
Tesisin kendi kullanımında finansal fayda, projesiz durumda aynı ihtiyacı karşılamak için yapılacak su temin giderinin önlenen kısmıdır. Suyun başka bir kullanıcıya satıldığı işletmeci modelinde ise satış geliri hesaplanabilir. Aynı su hacmi için satış geliri ile aynı aktörün kaçınılan su bedeli birlikte sayılmaz. Tesis işletmecisi, su kullanıcısı ve toplum açısından hesap sınırı baştan açıklanır.
Gelir, kaçınılan gider ve ilave maliyetler aynı hesap sınırında ayrı gösterilir.
- Kaçınılan su temin bedeli. Şebeke suyu tarifesi veya kuyu suyu maliyeti. Kuyu suyunda pompaj enerjisi, bakım ve yasal yükümlülükler dahil edilir.
- Kaçınılan deşarj maliyeti. Bu kalem yalnız ölçülebilir bir bedel veya yönetim maliyeti fiilen önleniyorsa parasal olarak yazılır. Böyle bir bedel bulunmuyorsa kalem parasallaştırılmaz ve nitel değerlendirmede kalır.
- Su temin güvenliği. Kuraklık döneminde üretimin sürmesi. Kesinti olasılığı ve önlenen üretim kaybının kaçınılan giderler düşülmüş net değeri güvenilir verilerle hesaplanabiliyorsa bu bileşen parasallaştırılır. Veri güvenilir değilse senaryo ve nitel fayda olarak ele alınır.
- Konsantre yönetimi maliyeti. İlave yatırım ve işletme maliyetleri arasında bir kez gösterilir. Kaçınılan deşarj gideri hesaplanırken konsantre nedeniyle devam eden yükler ayrıca dikkate alınır; aynı gider faydadan ikinci kez düşülmez.
Finansal analiz işletmecinin nakit gelir ve giderlerini gösterir. Ekonomik analizde tarifeler otomatik toplumsal fayda kabul edilmez; gerçek kaynak maliyeti, çevresel etkiler ve transfer niteliğindeki ödemeler ayrıştırılır. Her iki analizde de projeli ve projesiz durum aynı hizmet ihtiyacı ve dönem için karşılaştırılır.
Yapılabilirlik eşiği nasıl bulunur
Kaçınılan su bedeli ile birim maliyet karşılaştırması bir ön elemedir. Nihai karar, ilave yatırım ve işletme maliyetleriyle gelir ve kaçınılan maliyetlerin zamanlamasına; su kalitesi, izinler ve teknik güvenilirlik şartlarına dayanır. Deşarj veya kesinti etkileri varsa aynı hesap sınırında bir kez dikkate alınır.
- Su dengesi kurulur. Sistem sınırındaki besleme hacmi, net geri kazanım oranıyla çarpılarak ürün suyu bulunur. Bu oran konsantre kaybını zaten içeriyorsa konsantre hacmi tekrar düşülmez. Geri yıkama, duruş ve ürün suyu kayıplarının orana dahil olup olmadığı açıklanır; kullanılabilir miktar kullanım noktasının dönemsel talebiyle eşleştirilir.
- Birim maliyet hesaplanır. İlave yatırım, yenilemeler ve dönem sonu değeri tutarlı bir iskonto yaklaşımıyla yıllık eşdeğere çevrilir; yıllık işletme giderleri eklenir ve aynı dönemin kullanılabilir su hacmine bölünür. Sermaye hesabına dahil edilen membran yenilemesi işletme giderinde tekrar eklenmez. Alternatif seçeneklerde fiyat yılı, analiz süresi ve sistem sınırı aynı tutulur. Yıllık eşdeğer maliyetin yıllık su miktarına bölünmesi, temsilî yıllık hacim ve işletme koşullarının bu yaklaşımla tutarlı olduğu durumda kullanılır. Su hacmi ve giderler yıllara göre değişiyorsa aynı analiz dönemindeki maliyetlerin bugünkü değeri, kullanılabilir su hacimlerinin aynı iskonto yaklaşımıyla hesaplanan bugünkü değerine bölünür; her yılın hacmi ve gideri ayrıca gösterilir.
- Alternatif kaynak bedeli belirlenir. Şebeke tarifesi veya kuyu suyu maliyeti güncel verilerle yazılır.
- Karşılaştırma yapılır ve duyarlılık analizi kurulur. Su tarifesi, enerji fiyatı ve membran ömrü ana değişkenlerdir.
Eşik koşulunu tek bir değişken belirlemez. Geri kazanılabilir hacim, ilave yatırım maliyeti, enerji fiyatı, membran ömrü, konsantre yönetimi gideri ve alternatif su kaynağının bedeli sonucu birlikte belirler. Alternatif su bedelinin değişmesi sonucu etkiler; güvenlik, deşarj ve diğer etkilerle birlikte değerlendirilir.
Dünya Bankası'nın atıksu kaynak geri kazanımı finansmanına ilişkin çalışması, bu tür yatırımlarda kullanılabilecek finansman mekanizmalarını sınıflandırmakta ve sonuç bazlı finansman ile döner sermaye fonları gibi seçenekleri tanımlamaktadır. Finansman yapısı, yatırımın yapılabilirliğini doğrudan etkileyen bir değişkendir.
Kontrol listesi
- Geri kazanılan suyun kullanım amacı ve kalite gereği tanımlandı mı
- Membran sisteminin geri kazanım oranı ve konsantre akım hacmi hesaplandı mı
- Konsantre yönetimi maliyeti giderlerde yalnız bir kez gösterildi mi
- Membran yenileme yatırımı analiz dönemine yerleştirildi mi
- Alternatif su kaynağının bedeli güncel veriyle yazıldı mı
- Su temin güvenliği, verisi yeterliyse beklenen net kesinti kaybı; diğer durumda senaryo ve nitel etki olarak değerlendirildi mi
- Mevzuatın öngördüğü bildirim ve izin süreçleri takvime alındı mı
- Su tarifesi ve enerji fiyatı duyarlılık analizine alındı mı
Tesis bütününe ait teknik ve mali kapsam için arıtma fizibilitesi nedir ve nasıl hazırlanır yazımıza bakabilirsiniz. Bölge ölçeğindeki yatırım çerçevesi için OSB fizibilitesi nedir ve nasıl hazırlanır ve sanayi yatırımlarında analiz yaklaşımı için sanayi fizibilitesi nedir ve nasıl yapılır yazılarımız yol gösterir.
Sonuç
Geri kazanım seçeneği, mevcut arıtma ve su temin sistemiyle birlikte artımsal olarak değerlendirilir. Kullanım yeri, kalite ve mevsimsel su dengesi teknik kapsamı belirler. Finansal gelirler ve kaçınılan giderler, yenilemeler ve konsantre maliyetiyle aynı zaman çizelgesinde karşılaştırılır. Su güvenliği etkisi güvenilir veriyle parasallaştırılabilir; belirsizlik senaryolarda gösterilir. Karar, tek bir tarife eşiğine indirgenmez.
Sık Sorulan Sorular
Arıtma tesisi çıkışının tamamı geri kazanılabilir mi?
Kullanılabilir miktar seçilen işlem, giriş kalitesi ve işletme kayıplarına bağlıdır. Membran sistemlerinde ürün suyu ve konsantre debileri su dengesiyle belirlenir. Net geri kazanım oranı kullanıldıysa konsantre kaybı ikinci kez düşülmez.
Konsantre akım nasıl yönetilir?
Konsantre yönetimi, debi ve kirletici yüküyle değerlendirilen ayrı bir mühendislik konusudur. İzin koşullarına uygun deşarj, ek arıtma veya hacim azaltma seçeneklerinin yatırım ve işletme giderleri karşılaştırılır. Seyreltme kirletici kütlesini ortadan kaldırmaz ve tek başına uygun bertaraf çözümü sayılmaz.
Geri kazanılan su katılımcılara satılabilir mi?
Kullanım amacına ve mevzuattaki koşullara bağlıdır. Bölge içinde proses veya soğutma suyu olarak kullanılması durumunda bir bedel yapısı kurulabilir. İşletmeci satılan hacim için satış geliri, kendi kullandığı farklı hacim için kaçınılan su gideri hesaplayabilir. Aynı aktör ve aynı su hacmi için satış geliri ile kaçınılan bedel iki kez sayılmaz. Satış ve öz kullanımın miktarları su dengesinde ayrı gösterilir.
Membran ömrünü fizibilitede kaç yıl alıyoruz?
Ömür işletme koşullarına, ön arıtma kalitesine ve temizleme rejimine bağlıdır. Tedarikçi verisi esas alınır ve bu veri bir varsayım olarak işaretlenir. Kısa ömür senaryosu duyarlılık analizinde ayrıca hesaplanır. Çünkü yenileme sıklığı sonucu belirgin biçimde değiştirir.
Yağmur suyu toplama geri kazanımın yerine geçer mi?
Yağmur suyu bazı kullanımlarda geri kazanılmış su ihtiyacının bir bölümünü karşılayabilir veya onu tamamlayabilir. Yağış, depolama, giriş debisi, tesis duruşları ve kullanım talebi aynı dönemsel su dengesinde değerlendirilir. Hiçbir kaynağın sürekliliği ölçüm ve tasarım kanıtı olmadan varsayılmaz.
Geri kazanım seçeneğini değerlendirin
Geri kazanım yatırımınız için su dengesi, teknik seçenekler ve artımsal maliyetleri birlikte değerlendirebiliriz. Projenizin kapsamını görüşmek için bizimle iletişime geçin.
Kaynaklar
- Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, Resmî Gazete 31 Aralık 2004, Sayı 25687 (Yeniden kullanım maddesinde değişiklik: 17 Aralık 2022, Sayı 32046). Bakanlığın 2022 değişiklik duyurusu
- Atıksu Arıtma Tesisleri Teknik Usuller Tebliği, Resmî Gazete 20 Mart 2010, Sayı 27527. FAOLEX’te yayımlanan Tebliğ metni
- Dünya Sağlık Örgütü. Guidelines for the Safe Use of Wastewater, Excreta and Greywater, Cilt 2: Wastewater Use in Agriculture. Kaynak metni
- Pescod, M.B. (1992). Wastewater Treatment and Use in Agriculture. FAO Irrigation and Drainage Paper 47. Kaynak metni
- Dünya Bankası (2020). Background Paper V: Financial Incentives for the Development of Resource Recovery Projects in Wastewater. Kaynak metni